ترکیه جدید؛ دموکراسی و حزب عدالت و توسعه
نوشته: کیلیچ بوغرا کانات/ Kılıç Buğra Kanat
تشکیل حزب عدالت و توسعه(AKP یا AK PARTİ) و پیروزی انتخاباتی آن اندک زمانی پس از ورود به جرگه احزاب، یکی از مهمترین تحولات سالهای اخیر در عرصه سیاسی ترکیه به حساب میآید؛ اما دلیل اهمیت مقولهای به نام حزب عدالت و توسعه(از این به بعد: آ.ک.پ) چیزی فراتر از آن پیروزی نادر و کسب زودهنگام اکثریت کرسیهای پارلمانی است.
آ.ک.پ پس از پیروزی در انتخابات سال ۲۰۰۲ ـ در طول هفت سال گذشته ـ ضمن افزودن مفاهیم جدید به دایره اندیشه سیاسی در ترکیه، با منشاء برخی مناقشههای سیاسی بودن و با انجام یک سری طرحهای اجرایی، نشانه آغاز فصلی جدید در تاریخ این کشور قلمداد میشود. آ.ک.پ، هم در چارچوب بستههای اصلاحی اتحادیه اروپا گامهایی را در زمینه حقوق و آزادیهای مدنی برداشته و هم کوشیده در میدان سیاست خارجی راهکارهای تازهای برای حل مسائل ترکیه عرضه کند. تلاشهای مذکور باعث شده در قیاس با سایر احزاب ترکیه، این حزب بیشتر مورد توجه رسانهها و پژوهشگران قرار بگیرد؛ چندانکه در طول این سالها مطالب و تحلیلهای متنوع و بحثانگیزی پیرامون آن ارائه شده است.
«تشکیل ترکیه جدید: دموکراسی و حزب عدالت و توسعه»
(The Emergence of A New Turkey: Democracy and the AK Parti) نام کتابی است که در آمریکا توسط دانشگاه «یوتا» منتشر شده. کتاب مذکور علاوه بر دارا بودن وجهه آکادمیک، با تحلیلهای تاریخی و تئوریک میکوشد هرچه بیشتر به عمق موضوع رخنه کند. گردآورنده و ویراستار کتاب، «هاکان یاووز» پیشتر پژوهشهای متعددی را روی مقوله اسلامگرایی و حرکتهای اسلامی ترکیه به انجام رسانده. وی گردآوری و ویرایش کتاب «اسلام ترک و دولت سکولار: جنبش گولن»
(Turkish Islam and the Secular State: The Gulen Movement) را هم به صورت مشترک با «جان اسپوزیتو» در کارنامه خود ثبت کرده است. کتاب اخیر که در آن مقالههایی از شخصیتهای برجسته دانشگاهی ترکیه و کشورهای دیگر را میتوان مطالعه کرد، در آمریکا توسط دانشگاه «سیراکوز» به چاپ رسیده.
کتاب «تشکیل ترکیه جدید: دموکراسی و حزب عدالت و توسعه» با مقدمه هاکان یاووز شروع میشود. او در نوشته خود با طرح پرسشهایی پیرامون دلایل پیروزی آ.ک.پ در انتخابات سال ۲۰۰۲، گرایش حزب به مناطق مرکزی و اقبال رایدهندگان به آن رویکرد را منشاء موفقیت آ.ک.پ میداند. اما آنچه برای مولف اهمیت بیشتری دارد، شناسایی علل این چرخش و جستجوی دلایلی است که باعث شده آ.ک.پ در مسیری لیبرالتر قرار بگیرد. بنابه عقیده نویسنده تحول به وقوع پیوسته در حرکتهای اسلامی ترکیه و بخصوص در آ.ک.پ، در اصل نتیجه تحول ساختار اجتماعی ترکیه و علیالخصوص دگرگونیهای به وقوع پیوسته در طبقه بورژوا و انتلکتوئل این کشور است. از منظر او ارتقاء بورژوازی در آناتولی که در سایه سیاستهای اقتصادی نئولیبرال «اوزال» تولد یافته و همزمان با این عامل، ظهور قشر جدید انتلکتوئل، موتور محرکه تغییرات در ترکیه به حساب میآید.
پس از مقدمه در فصل «هویت، ایدئولوژی و رهبری»، چندین آکادمیسین با مقالههای خود آ.ک.پ را از زاویه تاریخی و تئوریک مورد بررسی قرار دادهاند. در یکی از این مقالهها، «ماسیمو اینترویگنه» ریشههای چرخش حرکتهای اسلامی ترکیه و علل گسترش آن را تحلیل کرده. وی که کوشیده با کمک تئوریهای اقتصادی به موضوع نگاه کند، معتقد است افزایش گروههای دینی در «بازار دینی» و رقابت این گروهها برای جذب «متقاضیان دین» مهمترین علت چرخش حرکتهای مذهبی ترکیه و عامل گسترده شدن آن محسوب میشود. سپس «ویلیام هال» و «یالچین آکدوغان» به بررسی مفهوم «دموکراسی محافظهکار» میپردازند؛ مفهومی که آ.ک.پ آن را وارد ادبیات سیاسی ترکیه کرده و همواره با این تعبیر به معرفی خود پرداخته است. یالچین آکدوغان با تشریح نحوه به کارگیری مفهوم یادشده توسط آ.ک.پ میکوشد تا به نقدهای وارد به حزب درخصوص دموکراسی محافظهکار پاسخ دهد. ویلیام هال نیز در نوشته خود دموکراسی محافظهکار آ.ک.پ را با دموکراسیهای مسیحی اروپا ــ که در این قاره به صورت گسترده مورد توجه قرار داردــ مقایسه میکند. در مقاله بعدی «احسان داغی» رابطه احساس ناامنی آ.ک.پ در ساختار حکومت ترکیه با تلاش این حزب برای درونی کردن گفتمان حقوق بشر را مورد توجه قرار داده، معتقد است آ.ک.پ بهرغم همه پیروزهای چشمگیر انتخاباتی، در ساختار قدرت ترکیه احساس امنیت نکرده و با هدف حل این مساله و کسب مشروعیت، از دو موضوع حقوق بشر و اتحادیه اروپا به عنوان ابزار بهره میبرد.
در گفتار بعدی، «سلطان تپه» ضمن پیگیری بحث مطرح شده توسط احسان داغی، آ.ک.پ را به عنوان حزبی ملهم از بنیانهای اسلامی نمیشناسد. به باور این نویسنده ایدئولوژی آ.ک.پ باعث شده اسلام در عرصه عمومی نقشی کاملا حاشیهای پیدا کند و علاوهبراین حزب تمایل دارد اسلام را فقط در چارچوب ارزشهای سنتی معینی نگاه دارد. نسبت آ.ک.پ با سکولاریزم موضوعی است که «احمد کورو» با ارائه پیشزمینهای طولانی در دو حوزه تاریخ و تئوری به آن میپردازد. در آخرین مقاله فصل نخست کتاب هم «علی چارکاوغلو» آرای آ.ک.پ را در انتخابات سراسری سال ۲۰۰۲ و انتخابات محلی سال ۲۰۰۴ از منظر جغرافیایی مورد توجه قرار داده، در پایان افزایش آرای آ.ک.پ در مناطق مرکزی ترکیه را نتیجه ناکارآمدی سایر گروههای سیاسی فعال در این مناطق ذکر کرده است.
منبع: روزنامه زمان، چاپ ترکیه؛ ضمیمه کتاب، شماره هفتم